Máy rửa bát từng được coi là biểu tượng của sự tiện nghi trong gian bếp Mỹ. Máy rửa bát (dishwasher) là phát minh của Josephine Cochrane (1839-1913), một phụ nữ giàu có tại bang Illinois, Mỹ. Năm 1886, do quá mệt mỏi khi phải liên tục thay thế những bộ bát đĩa sứ quý giá bị người làm làm vỡ trong lúc rửa, bà đã sáng chế ra chiếc máy rửa bát chạy bằng cơ học đầu tiên.

Cùng năm, phát minh này được Cục Sáng chế Mỹ (US Patent Office) cấp bằng bảo hộ. Sau đó, với sự hỗ trợ của một kỹ sư cơ khí, Cochrane cải tiến thiết bị và lần đầu giới thiệu máy rửa bát tại Triển lãm Thế giới Chicago năm 1893. Đây được xem là nguyên mẫu đặt nền móng cho sự ra đời của máy rửa bát hiện đại ngày nay.

Nhưng hiện tại, thiết bị này đang dần biến mất khỏi thói quen sinh hoạt hằng ngày của hàng triệu gia đình. Theo Cục Thông tin Năng lượng Mỹ (EIA), trong khoảng 80 triệu hộ sở hữu máy rửa bát, có đến 16 triệu hộ tương đương với gần 19% gần như không sử dụng trong suốt cả năm.

Điều này diễn ra dù tỷ lệ hộ gia đình có máy rửa bát tăng đều đặn, từ 67,5% năm 2015 lên gần 74% vào năm 2020 theo Khảo sát Nhà ở Mỹ (AHS). Nói cách khác, nhiều người mua máy nhưng lại để… trưng bày.

Một thiết bị nhà bếp đang trở thành xu hướng toàn thế giới đang bị chính nơi khai sinh ra từ chối sử dụng?
Máy rửa bát đang dần quen mặt trong các căn bếp

Các quy định tiết kiệm năng lượng liên bang khiến máy rửa bát hiện đại tiêu thụ ít điện và nước hơn, nhưng đồng thời kéo dài chu kỳ rửa. Nếu trước đây chỉ mất 1,5-2,5 giờ, thì nay người dùng phải chờ 2,5-4 giờ cho một mẻ rửa. Hiệp hội các nhà sản xuất thiết bị gia dụng Mỹ (AHAM) cho biết, ở các dòng máy cao cấp, thời gian rửa có thể tăng 12% đến 37% so với máy cơ bản.

Từ năm 2027, mức tiêu thụ nước mỗi chu kỳ sẽ bị giới hạn còn 3,3 gallon (khoảng 12,5 lít), thay vì 5 gallon (19 lít) hiện tại. Dù sạch hơn và tiết kiệm hơn, nhiều gia đình than phiền rằng họ không thể chờ đợi lâu như vậy, đặc biệt khi cần bát đĩa cho bữa sáng hôm sau.

Sự bùng nổ của dịch vụ giao đồ ăn cũng khiến máy rửa bát mất dần “đất diễn”. Hiệp hội Nhà hàng Mỹ cho biết 75% doanh thu hiện đến từ đơn mang đi và drive-thru, trong đó hơn 60% người tiêu dùng, đặc biệt là giới trẻ, đã tăng tần suất đặt món trong năm qua. Khi hầu hết bữa tối được đựng trong hộp nhựa hoặc giấy dùng một lần, chiếc máy trị giá cả nghìn USD trở thành món đồ ít khi cần đến.

Một điều thú vị là mạng xã hội cũng góp phần làm giảm nhu cầu dùng máy rửa bát. Nhiều video về cảnh rửa tay với bọt xà phòng, tiếng nước chảy, chai nước rửa chén được thiết kế bắt mắt đã thu hút hàng triệu lượt xem. Không ít người Mỹ thậm chí coi rửa tay là một hoạt động thư giãn, thay vì công việc vặt vãnh nặng nhọc. Giá máy rửa bát dao động 600-1.200 USD, chưa kể nếu hỏng hóc có thể tốn thêm 200-400 USD để thay linh kiện chuyên dụng. Chi phí vận hành cũng không hề rẻ: mỗi năm từ 60-130 USD với dòng tiết kiệm năng lượng, và lên tới 218 USD đối với máy cũ. Trong khi đó, rửa tay gần như không tốn kém, dễ kiểm soát thời gian và cho kết quả tức thì.

Máy rửa bát từng là giấc mơ của hàng triệu bà nội trợ: tiện nghi, hiện đại và tự động hóa. Nhưng ngày nay, nhiều nguyên nhân khiến cho chiếc máy này không còn quá đặc biệt hay mới mẻ nữa. Sự thoái lui lặng lẽ của máy rửa bát vì thế không chỉ là câu chuyện của một thiết bị gia dụng, mà còn phản ánh sự thay đổi trong lối sống và ưu tiên của người Mỹ hiện đại.